Banovina

Zgrada nekadašnjeg Načelstva, kasnije Banovine, a današnjeg Univerziteta predstavlja prvi javni objekat građen savremenim načinom gradnje u Nišu, nakon oslobođenja od Turaka. Izgrađena 1889. godine za potrebe Načelstva niškog okruga,  prema projektu bečkog arhitekte čije ime nije sačuvano. Prvobitno je imala prizemlje, sprat i ugaoni deo današnje zgrade.

Od 26. jula 1914. do 6. oktobra 1915. godine, kada je Niš bio ratna prestonica Kraljevine Srbije, Banovina postaje mesto kabineta Vlade i Ministarstva inostranih dela. U ovoj zgradi je 28 jula 1914, potpisan od strane ministra inostranih poslova austrougarske Bertholda primljen „telegram smrti“ kojim je Austro-ugarska objavila rat Kraljevini Srbiji. U ovoj zgradi je 1914. godine potpisan „Niški sporazum“- dokument o uniji između Srbije i Albanije, odnosno sporazum o zajedničkoj odbrani, carini i nastupu u inostranstvu. „Niški sporazum“ je imao poseban značaj prilikom povlačenja srpske vojske preko Albanije. Od 60-ih godina XX. veka zgrada je sedište Univerziteta. 1971. godine stavljena je pod zaštitu države, a 1979. godine proglašena za kulturno dobro od velikog značaja.

Konstantin Veliki

Flavius Valerius Aurelius Constantinus Augustus rodio se 272. godine u Nišu. U istoriji je ostao poznat kao Кonstantin Veliki, prvi „hrišćanski“ vladar Rimskog carstva. Za imperatora su ga proglasile legije Britanije i Galije u Eborakumu (današnjem Jorku, Velika Britanija) 306. godine, nakon smrti njegovog oca Konstancija Hlora. Кonstantin je svojim legendarnim vojnim pobedama uspeo da postane vladar celog Rimskog carstva. Ostala je upamćena njegova pobeda nad Maksencijem 312. godine kod Milvijskog mosta u blizini Rima. Prema legendi, Кonstantin i njegova vojska su pred bitku na nebu videli znamenje u obliku Hristovog monograma. Protumačivši to kao božansku intervenciju, Кonstantin je naredio da njegova vojska ratuje pod znakom, do tada u rimskoj državi ilegalnog i proganjanog hrišćanstva. Simboli nove religije su Кonstantinu doneli čudesnu pobedu nad nadmoćnijim neprijateljem i prva hrišćanska vojska je trijumfalno ušla u Rim. Кonstantin je zatim, Milanskim ediktom iz 313. godine, proglasio ravnopravnost svih religija na terotoriji Rimskog carstva, uključujući i hrišćastvo, čime je završen progon hrišćana. Ovo je prvi akt o verskoj toleranciji u svetskoj istoriji.       

Prema svedočenju njegovih savremenika, Кonstantin je svoj rodni grad „veličanstveno uredio“. A u znak zahvalnosti, građani Naissusa, su u četvrtom veku postavili na forumu (glavnom gradskom trgu) pozlaćenu skulpturu cara Konstantina u natprirodnoj veličini, visine 2.5 metra.

Pronađen Konstantinov portret je verovatno deo ove izgubljene skulpture i danas se nalazi izložen u Narodnom muzeju u Beogradu, kao vredno nacionalno blago. Autentična kopija izložena je u Arheološkoj sali Narodnog muzeja u Nišu, zajedno sa drugim vrednim arheološkim eksponatima pronađenim u Nišu i okolini.

Spomen obeležije Konstantinu Velikom

Spomen obležje Konstaninu Velikom postavljeno je 3. juna 2012. godine, na dan Gradske slave Sv. car Konstantin i carica Jelena, čime je Niš ušao u red gradova od izuzetnog istorijskog značaja za razvoj hrišćanske religije (pored Karnuntuma u Austriji i Izmita u Turskoj koji imaju identična spomen obeležja). Idejni tvorac je Pjero Bordin direktor „Art Karnuntum“ fondacije iz Austrije, a spomen-obeležje je izradio niški vajar Mile Kocev.

Lokalitet Medijana prvi put se pominje u IV v.n.e. u spisima rimskog istoričara Amijana Marcelina koji navodi da se nalazi na oko 3 milje (4,5km) udaljenosti od antičkog Naissusa. Dva veka posle, u VI v.n.e. Prokopije piše da je Medijana jedno od važnijih rimskih utvrđenja oko Naissusa. Oskudnost pisanih izvora o razvoju grada u periodu I-IV veka n.e. nadokanađen je arheološkim istraživanjima. Na osnovu pokretnog i nepokretnog arheološkog materijala pronađenih na ovim prostorima, možemo reći da je ranohrišćanski Naissus (Keltsko-tračka varijanta imena grada), u periodu od nastanka, preko sticanja statusa municipiuma i samouprave, pa do rušenja i razaranja u  VI veku prošao kroz velike demografske i kulturne promene.

Prva istraživanja kreću od Feliksa Kanica u XIX veku, dok su obimnija i organizovanija istraživanja započela 1932.godine. Zahvaljujući tome danas znamo da se pored nekadašnjeg rimskog puta „Via militaris” današnjeg  E-80 (Niš – Sofija), na području od 40 hektara, prostirao ovaj lokalitet, koji po svom bogastvu i značaju nije zaostajao za drugim „carskim rezidencijama“ u Nikomediji ili Carigradu.

Na Arheološkom nalazištu Medijana pronađeni su mnogi predmeti koji su služili za svakodnevnu upotrebu (zdele, krčazi, lampe…), skulpture i portreti rimskih boginja i bogova, ostaci olovnih cevi kojima je iz Niške Banje dopremana topla lekovita voda, deo nakita, kao i novčići. Ovi predmeti danas su izloženi u stalnoj postavci u Arheološkoj sali Narodnog muzeja u Nišu. Kao jedno od najvećih i najznačajnijih antičkih nalazišta u Srbiji, Medijana je proglašena kulturnim dobrom od izuzetnog značaja i pod zaštitom je države.

Iz perioda od IV-VI veka na Medijani imamo nalaze koji nam govore o raskošnom životu u ovoj rezidenciji: ostaci više vila koje su pripadale bogatom sloju stanovništva Naissusa, terme, žitnice i kao najvrednija i najluksuznija – vila sa peristilom čiji bogati podni mozaici i danas svedoče o njenoj raskoši. Većina mozaika je sa geometrijskim i floralnim motivima, a posebnu pažnju privlače dva mozaika sa figuralnim motivima na kojima je predstavljena glava Meduze i poluležeća figura Zevsa koji se pretvara u Labuda da bi zaveo lepu Ledu spartansku kraljicu.

Ćele Kula

Ćele kula jedinstven spomenik na svetu koji godišnje obiđe preko 50.000 posetilaca. Mnogi domaći i strani sajtovi preporučuju posetu Ćele kuli, a neki od njih  uvrstili su je u prvih 5 mesta na svetu kada su u pitanju lokaliteti takozvanog „mračnog turizma“.

Od 952 lobanje koje su prvobitno ugrađene u kulu, danas je očuvano 58. Ostaci tela više od 2000 poginulih ustanika nalaze se u kosturnici ispod memorijalne kule koja je 1927. godine izgrađena na brdu Čegar. I danas, 200 godina nakon ovog događaja ova dva mesta pobuđuju ogromnu pažnju turista iz celog sveta i važe za najposećenije turističke lokalitete u Nišu.

Na pedesetogodišnjicu oslobođenja grada 1938.godine izgrađena je kapela koja je zaštitila Ćele kulu od daljeg propadanja. Iste godine je na platou ispred ulaznih vrata postavljena bista Stevana Sinđelića, rad vajara Stevana Miletića kao i bronzana ploča sa porukom čuvenog francuskog pesnika Lamartina koju je posvetio Nišlijama I ovom spomeniku kada je prolazio kroz Niš 1833. godine: „Neka Srbi sačuvaju ovaj spomenik. On će naučiti njihovu decu šta vredi nezavisnost jednog naroda, pokazujući mu kakvu su cenu platili njihovi očevi“.

Spomenik na Čegru

Prvo obeležje na Čegru podignuto je odmah po oslobeđenju Niša od Turaka i bilo je u obliku manje piramide sa zapisom: „ Vojvodi Stevanu Sinđeliću i njegovim neumrlim junacima, koji ovde slavno izgiboše 19. maja 1809. godine napadajući Niš. Knjaz Milan M. Obrenović IV i njegova hrabra vojska pokajaše ih 29. decembra 1877. godine osvojivši Niš.“

Današnji spomenik u obliku kule predstavlja simbol vojnog utvrđenja. Izgrađena je povodom pedesete godišnjice oslobođenja Niša, a otkrivena 1. juna 1927. godine. Kula je podignuta na istom mestu na kojem se nalazilo prvobitno manje spomen-obeležje, koje se danas može videti u niši ove kule. Projektant spomenika je arhitekta Julijan Đupon iz Niša,a bronzano poprsje Stevana Sinđelića izradio je niški vajar Slavko Miletić. Kao poznato istorijsko mesto, Čegar je 1983. godine stavljen pod zaštitu države, a iste godine proglašen I kulturnim dobrom od izuzetnog značaja.

Koncentracioni logor na Crvenom krstu – Spomen-muzej „12 februar“

Koncentracioni logor na Crvenom krstu – Spomen-muzej „12 februar“ predstavlja jedan od malobrojnih sačuvanih fašističkih logora u Evropi. Na samom početku Drugog svetskog rata, aprila 1941. okupacione vlasti donose odluku da se deo predratne vojne kasarne u naselju Crveni krst ogradi bodljikavom žicom  i pretvori u logor. Tokom rata kroz logor je prošlo oko 30 000 ljudi, od kojih je preko 10 000 streljano na obližnjem brdu Bubnju.

Jedna od činjenica koje ovaj logor izdvaja od ostalih, je ta da je iz ovog logora 12 . februara 1942. izvedeno prvo masovno bekstvo logoraša. Od 147 logoraša koji su pokušali bekstvo, uspelo je da pobegne njih 105, dok je njih 82 poginulo tokom bekstva. Na petnaestogodišnjicu bekstva logoraša 12.2.1967. godine, prostor logora je pretvoren u Spomen-muzej „12.februar“. Od tada predstavlja autentično svedočanstvo o stradanju srpskog, romskog i jevrejskog stanovništva, komunista, brojnih simpatizera narodnooslobodilačkog pokreta i partizana, koji su bili zatvoreni u njemu tokom nemačke okupacije Srbije od 1941. do 1945 godine.

Spomen –park Bubanj 

Tokom II svetskog rata malo uzvišenje na periferiji Niša postalo je jedno od najvećih stratišta na području Jugoslavije. U periodu od 1942. do 1944. godine na Bubnju su od strane fašista masovno streljani rodoljubi iz čitave tadašnje Jugoslavije.

Danas se Memorijalni park sastoji iz više delova koji simbolično prikazuju strahote koje su se događale na ovom mestu. Parkom dominira spomenik rad jugoslovenskog vajara Ivana Sabolića, koji je završen 14. oktobra 1963. na dan oslobođenja Niša u II svetskom ratu. Spomenik se sastoji od tri pesnice od armiranog betona, veličine 16,14 i 13 metara koje predstavljaju mušku, žensku i dečiju pesnicu podignutu u znak prkosa i borbe protiv fašizma.

Nedaleko od spomenika „Tri pesnice“ nalazi se reljef koji prikazuje stradanja tokom Drugog svetskog rata i pobedu slobode. Na njemu stoje ugravirani stihovi Ivana Vučkovića, pesnika iz Niša: „Iz krvi komunista i rodoljuba nicale su pesnice bunta i opomene, pesnice revolucije, pesnice slobode. Streljali su nas, ali nas nikad nisu ubili, nikad pokorili. Mi smo zgazili mrak i suncu oslobodili put“.

Bubanj je kao autentično mesto masovnog fašističkog terora stavljen pod zaštitu države maja 1973. godine, a aprila 1979. godine proglašen je kulturnim dobrom od izuzetnog značaja.

Oficirski dom

Oficirski dom je od sredine sedamdesetih godina prošlog veka pod zaštitom države i proglašen je za spomenik kulture od posebnog značaja. Sagrađen je deset godina nakon oslobođenja Niša od Turaka. Prvobidno je izgrađen kao kafana „Bulevar”, koju je 1903. godine otkupila vojna komanda grada i u njemu osnovala Dom vojnih starešina, oficira i podoficira. Kao Oficirski dom bio je u funkciji sve do početka Drugog svetskog rata, 1941. godine.

U međuvremenu je bio mesto najznačajnijih političkih i skupštinskih događaja Srbije za vreme Prvog svetskog rata. U Nišu kao ratnoj prestonici od 27. jula do 15. oktobra 1915. godine, u ovoj zgradi zasedala je ratna skupština Srbije gde je doneto više značajnih odluka. Jednom od najznačajnih smatra se „Niška deklaracija“, sa ciljem ujedinjenja balkanskih naroda u borbi za oslobođenje i stvaranja zajedničke države Srba, Hrvata i Slovenaca.

Posle II sv. rata zgrada je proglašena kulturnim dobrom,  dodeljena je Domu mladih „Josip Kolumbo“  i ponovo pretvorena u kafanu. Danas je zgrada pod rukovodstvom Sekretarijata za kulturu grada Niša i mesto poslovnih skupova i atraktivnih kulturnih dešavanja.

Gradska kuća

Na izlazu iz parka, sa leve strane, pre nego dođete do Trga kralja Milana nalazi se zgrada nekadašnje Filijale narodne banke u Nišu, danas Gradske kuće ili sedišta gradonačelnika Niša. Izgrađena 1925.godine prema projektu arhitekte Aleksandra Jankovića, na mestu nekadašnjeg Kneževog dvora – letnje rezidencije Kralja Milana Obrenovića. Gradska kuća je izgrađena u duhu neoklasicizma i arhitektonski je najvredniji javni objekat u Nišu, takođe i jedan od najlepših javnih objekata u Srbiji.

Kuća Stambolijskih

Jedna od prvih stambenih zgrada u Nišu koja je proglašena spomenikom kulture i stavljena pod zaštitu zakona je kuća Stambolijskih. Ovaj vredni objekat u sebi sadrži sve odlike srpsko-balkanskog stila stare gradnje koji se vremenom izgubio te predstavlja pravi dragulj i retko sačuvani primerak starog graditeljstva u Nišu. Njena gradnja završena je u prvim godinama nakon oslobođenja od Turaka 1878.godine kada vlasnik ove bogate varoške kuća sa deset prostorija i sa velikom strehom postaje bogati  trgovac Todor Stanković Stambolija. Početkom osamdesetih godina prošlog veka urađena je revitalizacija i konzervacija. Tih godina je prvi put u Nišu jedan spomenik porušen i podignut iz temelja ponovo.

Arheološka sala Narodnog muzeja u Nišu

Arheološka sala je smeštena u zgradi koja je krajem 19. veka sagrađena u duhu zapadnoevropskog graditeljstva za potrebe Niškog akcionarskog društva. Sredinom 20. veka zgrada je otkupljena  i renovirana za potrebe stalne arheološke postavke Narodnog muzeja u Nišu u kojoj se i danas nalazi. 

Stalna postavka Arheološke sale sadrži brojne eksponate koji će vam slikovito predstaviti priču istorijskom i civilizacijskom razvoju grada Niša od praistorije do srednjeg veka. Od predmeta nađenih na arheološkim lokalitetima iz praistorije Bubnju, Humskoj čuki, Vrtištu i Malči, koji su stari nekoliko hiljada godina, preko eksponata iz doba vladavine Rimljana kao što su rimski novac (iz perioda I– V vek), vojne povelje, statue, nadgrobni spomenici, ostaci ograde paganskog hrama sa Medijane, pa sve do srednjovekovnog nakita, kamenih ikona i krstova. Ovde su izložena i jedinstvna umetnička dela antičkih skulptora kao što su kopija portreta cara Konstantina, skulptura Jupitera na tronu, portret vizantijske carice Eufemije, kao i portret rimskog tetrarha u porfiru.

Kazandžijsko sokače

Tokom 19. veka najrazvijeniji zanati u Nišu bili su: kazandžijski, abadžijski, terzijski i kujundžijski zanat. Takozvana “kazandžijska čaršija” zahvatala je prostor današnje Kopitareve ulice (Kazandžijskog sokačeta), Trg Stevana Sremca i Ulicu Nikole Pašića. Prema planu grada iz 1878. godine na ovom istom prostoru prostirala se i „Sagr Cincar Mahala“. „Sagr“ na turskom znači zanatlija tako da je ovaj prostor oduvek bio zanatlijska četvrt. Danas u Kopitarevoj ulici više nema zanatlija, ali je naziv ulice „Kazandžijsko sokače“ zadržan. Zgrade su preuređene i donekle zadržale orignalni izgled, a danas su u njima restorani, kafići, kafane i hoteli.

Sinagoga

U periodu između dva svetska rata srpsko jevrejska opština u Nišu 1925. godine podigla je novu zgradu  Sinagoge  u Davidovoj ulici. Ovaj deo grada bio je poznat kao Jevrejska mahala još iz doba Turaka koji su je nazivali “Čivutana”.  Budući da nakon Drugog svetskog rata gotovo da nije više bilo Jevreja u Nišu zgrada je bila napuštena i počela je da propada. Kako bi se sprečilo uništenje ovog vrednog spomenika , sedamdesetih godina prošlog veka ovu zgradu preuzima Narodni muzej u Nišu. Danas je ovo izložbeni prostor muzeja gde se održavaju  brojne izložbe, koncerti i književne večeri .

Džamija

Islam-agina džamija, negde poznata i pod nazivom Hadrović džamija,  poslednji je javni turski objekat u Nišu koji je izgrađen 1870. godine, nekoliko godina pre oslobođenja Niša od Turaka. Izgrađena je na temeljima starije džamije iz 1720.godine. Iako ne poseduje značajnije arhitektonske vrednosti, stavljena je pod zaštitu države 1954. godine kao jedina očuvana turska bogomolja u Nišu.

Saborna crkva

Saborni hram u Nišu posvećen je silasku Svetog duha na apostole — Svetoj trojici. Protomajstor Andrija Damjanov osmislio je ovu crkvu kao kombinaciju različitih graditeljskih stilova, tako da se prepliću srpsko-vizantijski, orijentalni, stil zapadnog baroka, renesansni i romansko-vizantijski stil. Ovakav koncept gradnje u to vreme načinio je pravi preokret u istoriji moderne srpske arhitekture, stvarajući novu, ali i pokrećući obnovu „srpskog stila“ gradnje manastira i crkava.

Projekat Saborne crkve predviđao je izgradnju trobrodne bazilike sa pet kubeta koja bi svojom grandioznošću zasenila turske džamije u gradu. Nedostatak novca razlog je zbog koga je izgradnja Sabornog hrama trajala veoma dugo. Iako je završena par godina pre oslobođenja od Turaka (1872 god), osveštana je tek nakon oslobođenja 1878. godine, na dan sv Simeona Mirotočivog. Ovom svečanom činu prisustvovali su mitropolit Mihajlo i tadašnju knez Milan Obrenović, oslobodilac Niša.

Crkva Svetog Nikole

Crkva Sv. Nikole smeštena u podnožju istoimenog brda u južnom delu grada pod nazivom Stara Palilula. Sagrađena je na ostacima starog hrama, najverovatnije katedralne crkve Sv. Prokopija iz 11. veka. čije su mošti čuvane u Nišu. Crkva Sv. Nikole je kroz svoju istoriju šest puta menjala versku namenu. U zavisnosti od istorijskih prilika bila je naizmenično crkva , pa džamija. O tome svedoče brojni spisi putopisaca, ali i  natpisi iznad ulaza u crkvu. Sagrađena 1863. kao džamija tek je 1879. godine, nakon oslobođenja od Turaka, prilagođena potrebama pravoslavne vere. Od 1990.godne ova crkva je i spomenik kulture kao značajno svedočanstvo prošlosti Niša.

Upoznati se sa njenom prošlošću, znači istovremeno i proći kroz najvažnije periode istorije grada Niša. Da je tako, najslikovitije govore cinične reči turskih dostojanstvenika pri predaji crkve po oslobođenju Niša: ”Kome Bog da vlast nad Nišom, tome on da i ovu kuću za njegovu veru.”

Crkva Svetog Pantelejmona

Godine 1180. osvaja carski grad Niš i značajan deo vizantijske teritorije. Nemanja imao u planu da Niš postane nova prestonica nezavisne srpske države i da u njemu sagradi svoju zadužbinu, crkvu Sv. Pantelejmona. Baš u porti ove crkve 27. jula 1189. godine došlo je do čuvenog susreta srpskog župana Stefana Nemanje i nemačkog cara, vođe velike krstaške vojske Fridriha Barbarose. Prvi susret jednog nemačkog i srpskog vladara , ugovoren je godinu dana ranije sa ciljem da se sklopi savezništvo protiv Vizantije. Fridrih Barbarosa se sledeće godine utopio u toku krstaškog pohoda, a Vizantija napada Rašku i uspeva da privremeno vrati Niš. Nemanja je 1196. predao vlast svom sinu, budućem kralju Stefanu, zamonašio se pod imenom Simeon i zajedno sa najmlađim sinom Savom obnovio zapusteli manastir Hilandar na Atosu.

Nemanjinu crkvu sv. Pantelejmona su srušili Turci, a mošti Sv.Prokopija su ponovo odnete iz Niša. Grad ostaje bez simbola svog zaštitnika. Temelji crkve sv.Pantelejmona postaju sveto mesto Srba koji ovde redovno održavaju narodne sabore stotinama godina unazad. Nakon oslobođenja od Turaka, 1878. godine nedaleko od temelja Nemanjine crkve, koristeći njen material, podignuta je nova mala crkva, prva u oslobođenom Nišu. Obnova Nemanjine zadužbine trajala je čitavih 130 godina i završena je 2010. godine. Mošti sv. Prokopija se danas nalaze u Prokuplju, koji je po ovom svecu dobio ime.