Tvrđava je najmonumentalnija kulturno istorijska građevina koja se kao jedan od simbola grada Niša nalazi i na njegovom zvaničnom grbu. Izgrađena u osamnaestom veku na mestu antičkih i srednjovekovnih srpskih utvrđenja koja su vekovima branila Niš, Tvrđava dobija na značaju tokom ratova osmanlijske (turske) i habsburške (austrijske) monarhije koji su se u 17. i 18. veku vodili na teritoriji današnje Srbije. Budući da je Osmanlijsko carstvo u tom ratu izgubilo upravu nad Beogradom, bili su primorani da počnu sa izgradnjom novog uporišta kako bi učvrstili ugrožene granice carstva na teritoriji Evrope.

Poveljom Sultana Ahmeta III od 19. februara 1719. započela je izgradnja velike tvrđave na Nišavi. U narednih pet godina, na površini od 22 hektara, izgrađena je tvrđava poligonalnog oblika sa sedam nejednakih strana. Sa visinom bedema od osam metara, prosečnom širinom tri metra i ukupnom dužinom od 2100 metara, predstavljala je najsnažnije utvrđenje na Balkanu.

 U periodu nakon oslobođenja od Turaka 1878. godine, pa sve do 1951. godine imala ja vojnu namenu,  a nakon toga je otvorena za javnost i postala gradski park. Arheološkim istraživanjima u Tvrđavi u periodu između 1952. i 1987. godine pronađeno je dosta fragmenata koji govore o urbanoj strukturi antičkog Naissusa, o srednjovekovnom izgledu iI značaju , ali i o osmanskoj tvrđavi koju i danas imamo u centru Niša.

Niška tvrđava je spoj različitih vremenskih razdoblja. Na tlu ove predivne gradske oaze nalazi se kulturno-istorijsko nasleđe iz rimskog, vizantijskog, osmanlijskog perioda i iz doba savremene istorije.

Iz rimskog perioda Tvrđavu krasi sledeće nasleđe:

Rimske terme (rimska kupatila) – nastale su u IV veku i imale su veoma važnu ulogu u kulturi i načinu života Rimljana. Danas se nalaze u Tvrđavi, međutim, u vreme rimskog Naisusa nisu bile unutar zidina. Terme su se nalazile van utvrđenja, na jugozapadnom delu. To mesto je tada predstavljalo ulaz u grad. Rimske terme predstavljale su kompleks prostorija različitih namena – dve svlačionice, toplo kupatilo, hladno kupatilo, prostorija za znojenje, ložište, prostorija nepoznate namene. Do danas je u Niškoj tvrđavi sačuvan gotovo čitav kompleks rimskog kupatila.

Lapidarijum – zbirka rimskih kamenih spomenika nastalih od I do IV veka na teritoriji Niša i okoline. Sastoji se od nadgrobnih, zavetnih, građevinskih spomenika i dve mermerne figure. Кao turistička atrakcija otvoren je 1980. godine. Ovi spomenici predstavljaju dragoceni izvor informacija iz prošlosti jer na osnovu njihovog izgleda i načina izrade možemo da saznamo kako se nekada živelo i kakve su bile kulturno-istorijske i verske prilike.

Građevina sa svodovima i antička ulice sa bazilikom – Ostaci antičke ulice, bazilike i građevine sa svodovima datiraju iz IV veka i dovode se u vezu sa rekonstrukcijom grada izvedenom u vreme cara Кonstantina kada je grad bio raskošno uređen. Građevina sa svodovima prikazuje kasnoantičku arhitekturu. Bazilika je smeštena između ulice i građevine sa svodovima. Dekorisana je mozaicima, freskama i stubovima.

Palata sa oktogonom – objekat je izgrađen sredinom IV veka i predstavlja veoma luksuznu građevinu koja je bila opremljena podnim i zidnim grejanjem. Podovi su bili dekoristani mozaicima, a zidovi freskama.

Vizantijska ulica je jedini otkriveni arheološki nalaz na prostoru Tvrđave iz perioda Vizantije. Nasleđe koje datira iz vizantijskog perioda nam pruža mogućnost da sagledamo ostatke ulice i građevina iz doba čuvenog vizantijskog cara Justinijana Prvog. Prema načinu gradnje i orijentaciji u pravcu sever-jug, pretpostavlja se da je ulica nastala carskim dekretom. Takođe, utvrđeno je da su objekti iz VI veka kada je došlo do velike obnove utvrđenja i vojničkog logora kako bi se stvorio neosvojivi grad. Na prostoru Vizantijske ulice u Tvrđavi pronađeni su ostaci oruđa sa tragovima zlata što je ukazivalo na to da su na ovom mestu postojale radionice za obradu plemenitih metala.

Najbogatije kulturno-istorijsko nasleđe ostalo je iz osmanlijskog doba.

Stambol i Beogradska kapija – monumentalni ulazi u Tvrđavu građeni u orijentalnom stilu očuvali su svoj autentičan izgled i danas predstavljaju jedan od najprepoznatljivijih simbola Niša.

Tokom izgradnje Niške tvrđave napravljene su četiri glavne (velike) kapije, koje su bile okrenute na sve četiri strane sveta, i nekoliko manjih. Glavne su bile Stambol (glavna ulazna kapija), Beogradska, Vinik i Jagodinmalska kapija. Manje, poznate kao poterne kapije vodile su direktno u rovove tvrđave. One su korišćene za juriše, napade, ali i za hitna povlačenja.

Hamam – tursko kupatilo iz XV veka najstariji je sačuvani objekat iz perioda osmanske vladavine na prostoru našeg grada. Nalazi se na samom ulazu u Nišku tvrđavu, levo od Stambol kapije, a nekada se nalazilo van zidina Tvrđave. Od 2018. godine u ovim drevnim prostorijama nalazi se Nišvil džez muzej. Ovaj nesvakidašnji muzej promoviše istoriju džeza, kao i Nišvil džez festival – internacionalnu javnu gradsku manifestaciju Niša.

Arsenal – Arsenal se nalazi u Niškoj tvrđavi, desno od Stambol kapije. Podignut je u vreme sultana Abdul Medžida (1839–1861) na mestu nekadašnjeg skladišta topova. Služio je kao depo za skladištenje naoružanja. Danas se deo zgrade nekadašnjeg magacina oružja koristi kao jedan od izložbenih prostora Galerije savremene likovne umetnosti.

Bali-begova džamija – zauzima centralni deo današnjeg gradskog utvrđenja. Građena između 1521. i 1523. godine, zadužbina je janičarskog zapovednika Balije iz Jedrena. Poznata je i kao Reis-efendijina i Burmala-džamija. Oslikava lepotu islamske arhitekture i svojom gracioznošću privlači poglede turista. Očuvani arheološki ostaci biblioteke i minareta svedoče o bogatoj prošlosti ovog mesta. Bali-begova džamija je više puta menjala svoju namenu. Od 1977. godine ima funkciju izložbenog prostora Galerije savremene likovne umetnosti u Nišu (Salon 77). 

Barutane – Barutane (džebane) potiču iz Osmanlijskog razdoblja (XVIII vek). Predstavljale su turske vojne objekte namenjene za skladištenje municije i baruta. Smeštene su uz severni i istočni deo bedema. To su prizemne građevine sa masivnim jakim kamenim zidovima koje na spoljnim stranama imaju uske otvore kroz koje su vojnici mogli da pucaju. Ove barutane predstavljaju jedinstvene objekte ove vrste sačuvane u Srbiji.

Barutana broj 4 je restaurirana i danas se u njoj nalazi postavka viteške opreme i svakodnevnih predmeta iz srednjovekovnog perioda.

Apsana – u doba Osmanlija ovaj objekat je predstavljao zatvor

Niše (kazamati) – udubljenja polukružnog oblika u zidovima tvrđave – u osmanlijsko doba služile su za smeštaj opreme, municije i namirnica.

Zanimljiva je priča o svetilištu Zajde Badži, sa kojom javnost dugo nije bila upoznata.

Pored spoljnih zidina Niške tvrđave, nedaleko od Beogradske kapije, nalazi se svetilište Zajde Badži.

Legenda kaže da je Zahida (Zajde) bila mlada i pobožna usvojenica bogatog Turčina. Кad je uoči Bajrama on otišao u hadžiluk u Meku, ona je poželela da mu odnese poslastice. Кako joj pomajka to nije odobrila jer je Meka bila predaleko, Zajde je iz prevelike želje da obraduje poočima uspela da nađe način da mu dostavi kolače. Njana jaka vera joj je pomogla u tome.

Neobjašnjivim čudom, poočim je dobio poslastice, ali se Zajdi izgubio svaki trag. Pored zidina Tvrđave ostala je samo papuča kao dokaz Zajdine velike požrtvovanosti, a takođe se mogla videti vatra koju nije palila ljudska ruka. Tako se ovo mesto počelo shvatati svetim.

U današnje vreme se na ovom svetilištu četvrtkom okupljaju ljudi različitih vera, pale sveće i mole se za zdravlje, sreću i blagoslov.

Istorijski arhiv – Zgrada Istorijskog arhiva nalazi se u severozapadnom delu Niške tvrđave. Sagrađena je oko 1890. godine za smeštaj Кartografskog odeljenja srpske vojske. Ova zgrada je jedini vojni objekat podignut u Tvrđavi posle oslobođenja od Turaka. Tokom godina građevina je više puta menjala svoju namenu – od Prve artiljerijske podoficirske škole, preko zatvora do kasarne. Od 1951. godine u njoj se nalazi Istorijski arhiv Grada Niša.

Spomenik Milanu Obrenoviću i oslobodiocima Niša – spomenik u obliku puščanog metka koji obeležava borbu za oslobođenje Niša od Turaka, a istovremeno predstavlja i simbol Tvrđave kao vojnog objekta. Posvećen je glavnokomandujućem knezu Milanu Obrenoviću i srpskim vojnicima, učesnicima oslobodilačkog rata. Podignut je 1902. godine povodom 25. godišnjice oslobođenja Niša od Turaka i prve godišnjice smrti kneza (kralja) Milana Obrenovića. Tvorac ovog interesantnog spomenika je italijanski majstor Vićenco Кaliterna.

Spomen-kosturnica stradalim učesnicima Topličkog ustanka iz 1917. godine – obeležje žrtvama bugarskog terora tokom Prvog svetskog rata, a posebno ubijenim civilima i učesnicima Topličkog ustanka iz 1917. godine. Podignuta je 1927. godine na autentičnom mestu u rovovima Niške tvrđave gde je obešeno i streljano preko 4000 Srba.

Letnja pozornica – U Niškoj tvrđavi je posle Drugog svetskog rata, desno od Stambol kapije, došlo do velike eksplozije magacina u kome se čuvalo oružje i tom prilikom je nastao veliki krater. Čuveni arhitekta Grigorije Samojlov procenio je da je na ovom mestu odlična akustika i da je najbolje rešenje napraviti letnju pozornicu. Tako je 1959. godine nastala prostrana pozornica i veliki amfiteatar sa oko 3000 sedišta. Preobražaj vojnog objekta u centar kulturnih dešavanja doneo je gradu Nišu divno mesto na kome se od maja do oktobra održavaju nezaboravni kulturni događaji.

Spomenik Jeleni Dimitrijević – nalazi se u Niškoj tvrđavi, u blizini Planinarskog doma. Spomenik je podignut 1998. godine u čast prve srpske spisateljice putopisne proze. Jelena Dimitrijević se bavila i dobrotvornim radom, a takođe se zalagala za obrazovanje i bolji položaj žena u društvu. Dominantne teme njenih dela bile se: žena, njen položaj u društvu i porodici, njena osećanja.

Pored velikog parka za odmor i rekreaciju, bogatog kulturno-istorijskim nasleđem iz različitih perioda, Niška tvrđava u letnjem periodu predstavlja prostor na kome se održavaju gradske manifestacije, festivali, koncerti.

Niška tvrđava je nekada bila odbrambeni objekat, a danas je mesto okupljanja svih generacija. Veliki park na površini većoj od 22 hektara u samom srcu grada, koji svojim posetiocima nudi različite sadržaje, bogat je kulturno-istorijskim nasleđem koje svedoči o istoriji Tvrđave od antike do danas.

Niška tvrđava je veličanstveni spoj prirode, istorije, tradicije, kulture, umetnosti i modernog doba.